هدف اصلی این نوشته مروری تحلیلی بر یکی از وجوه فرهنگ اقتصادی ایرانیان در تاریخ معاصر است. این ویژگی منحصر بفرد در بنگاه های خانوادگی تجلی یافته است. بنگاههای خانوادگی در تمامی جوامع وجود دارند و در دو دهه اخیر با تحولات جهانی شدن اقتصاد مورد توجه بیشتری هم قرار گرفته اند. اگرچه این نوع بنگاه ها به عنوان قديمي ترين نهاد اقتصادي و اجتماعي که عمرش به طولاني عمر تمدن بشري است مورد توجه عالمان علوم اجتماعي است، اما تحولات اقتصادي اجتماعي دهه های اخيرتوجه بيشتري را به مسائل و عملکرد بنگاه خانوادگی معطوف کرده است.

مختصات مطالعه فقر و فرهنگ فقر در مناطق محروم حاشیه تهران باید بر اساس مطالعه خرده فرهنک محله (ارزش ها و ...) توصیف دقیق جغرافیایی و فضایی محل، جمعیت ، تراکم ، مساحت، خاستگاه تاریخی، ویژگی گروه ها، اشتغال، بهداشت، و وضع اموزش گروه های مختلف جنسی و سنی در اجتماعات حاشیه نشین باید باشد.

مطالعه انواع حمایت های اجتماعی در این محله ها از دیگر اجزای تحقیق است.
در بخش اتنوگرافیک: فضاهای شهرک یا محله، انسان ها و روابط آنها و نماد و نشانه شناسی باید انجام گیرد.

در بخش مسائل توسعه باید نشانه های مختلف عقب افتادگی مردم حاشیه نشین، فرهنگ فقر
معرفی جامعه اعم از موقعیت، مساحت، جمعیت، ترکیب سنی، ترکیب جنسی، بعد خانوار، قومیت
علت مهاجرت، سابقه تشکیل شهرک یا محله، امکانات شهری رسمی، امکانات شهری غیر رسمی وضع اشتغال رسمی و غیر رسمی، وضع ثبتی منازل، تراکم مسکونی، ارتفاع ساختمان، طرح های موجود در شهرک، طرح های انجام شده، فراغت اهالی و میزان جرم و جنایت مطالعه گردد.

این طرح ریشه ها و خاستگاه های اجتماعی مهمتری از تبعات اقتصادی اش دارد

جامعه کوتاه مدت نوشته همایون کاتوزیان ترجمه کوثری چاپ شده در بخارا شماره 68-69
بررسي‌ مشكلات‌ توسعة‌ سياسي‌ و اقتصادي‌ بلند مدت‌ در ايران‌
ايران‌ برخلاف‌ جامعة‌ دراز مدت‌ اروپا جامعه‌اي‌ كوتاه‌ مدت‌ بوده‌ است‌. در اين‌ جامعه‌ تغييرات‌ ــ حتي‌ تغييرات‌ مهم‌ و بنيادين‌ ــ اغلب‌ عمري‌ كوتاه‌ داشته‌ است‌. اين‌ بي‌ترديد نتيجة‌ فقدان‌ يك‌ چارچوب‌ استوار و خدشه‌ناپذير قانوني‌ است‌ كه‌ مي‌توانست‌ تداومي‌ دراز مدت‌ را تضمين‌ كند. در دوره‌هاي‌ كوتاه‌ مدت‌ حضور طبقات‌ لشكري‌، ديواني‌ و مالك‌ چيزي‌ نمايان‌ بود.

این کارنوشت یکی از دانشجویان کارشناسی ارشد جامعه شناسی فراغت است که با کمی دخل و تصرف به عنوان نمونه کار ارائه می شود.

کافی شاپ و رستوران 5star
مارال لطیفی

رستوران و کافی شاپی بی هیچ خودنمایی که سر خیابان کم رفت و آمدی در مرکز منطقه دانشگاهی تهران قرار گرفته است. کافی شاپ جای گذران وقت قشر های مختلف جوانانی است که هر یک با سبک زندگی متفاوت اما با زبانی مشترک بر خلاف قهوه خانه های سنتی در گوشه و کنار شهر تهران بدون هیچ منطق سنتی در حال رشد هستند.

توریسم ده یا کشاورزی یا روستایی شکلی از توریسم روستایی که در اطراف مزارع رخ می دهد. توریست های کشاورزی ساکنان شهری هستند که می خواهند از روستا و ده لذت ببرند و شاید ریشه های فراموش شده روستایی خود را بیایند و نیز فرصتی فراهم آورند تا بچه هایشان با حیوانات و کشاورزی اشنا شوند. تسهیلات اقامتی در این موقعیت ممکن است به شکل اقامتگاهی برای خواب و صرف صبحانه یا محلهایی برای استقرار چادر اقامتی فراهم آید.فعالیتهای این نوع توریسم ممکن است تاحدود کمی کوه و تپه نوردی و اسب سواری باشد و نیز بازدید از مزارع و فرصتی برای صحبتی کمک به زارعین و گفتگو با آنها

عبارت " عاملان یا عاملهای توسعه توریسم: در نوشته جات گاهگاه به گروه هایی از مردم اشاره دارد که به طور مستقیم نقش فعالی در توسعه توریسم دارند.
در بخش خصوصی اینها مانند صاحبخانه ها در محلات توریستی، گردانندگان توریستی و توسعه دهندگان برنامه های توریستی و نهادهای مالی هستند.
در بخش دولتی اینها مانند مقامات محلی و عوامل دولتی توریست هستند.
در بخش سوم یا بخش داوطلبانه هم اینها همان گروه های فشار در جوامع محلی هستند.

این عوامل اولویتها و نقطه نظرات متفاوت و بعضا متضادی ممکن است داشته باشند. به طور مثال مخالفتهای محلی در برابر پروژه های توریستی جدید ممکن است اثر منفی بر محیط طبیعی یا هویت محلی و بخصوص بر پهنه و زمینه روستایی داشته باشد. در این موارد ممکن است میانجیگری برای کمک به همکاری عوامل برای رفع سوء تفاهم و فهم دو طرفه و متقابل نه تنها نیاز باشد بلکه کمک و همکاری بسیار ضرورت دارد. بجای استفاده از عاملها یا عوامل می توان از مفهوم ذی نفعان استفاده کرد.

دستور جلسه 21 یا کنفرانس بزرک ریو سند مهمی از کنفرانس سازمان ملل در باره محیط زیست و توسعه است که در سال 1992 در ریودوژانیرو برزیل برگزار شد. این سند بر اهمیت ارتقای توسعه پایدار تاکید می کند و چندین ارجاع صریح روشن و صریح نیز به گردشگردی دارد بویژه بر بوم گردی و گردشگری پایدار و به دولتها و شرکتهای اقتصادی و کار و کسبهای مختلف تاکید می کند که "برای ارتقای استفاده جامع و کمک به مناطق جنگلی اکو توریسم یا بوم گردی را در مدیریت برنامه ریزی جنگل ها و مراتع ادغام کرده و برای ارتقای برنامه های فرهنگی و محیط زیستی در این موضوع به طور استراتژیکی توسعه پایدار استقرار روستایی و شهری را مورد نظر قرار دهند. دستور کار 21 به آهستگی و تدریجی انجام خواهد شد اما مدیران گردشگری بویژه مدیرانی که با بخش عمومی وسیاستگذاری عمومی کار می کنند نیز نیاز دارند تا از این چارچوب کار با اطلاع باشند. این دستور العمل 21 آگاهی بین المللی و اهمیت به توسعه توریسم پایدار را همانطور که در سازمان جهانی گردشگری و سایر موافقت نامه های بین المللی در باره گردشگری آمده است را مورد تاکید قرار می دهد

تطابق فرهنگی به فرایند اجتماعی و تغییرات روانشناختی و فرهنگی متعاقب آن اشاره دارد که وقتی مردمی از فرهنگهای مختلف با یکدیگر برخورد و تماس می گیرند ایجاد می شود. در وضعیت توریست ، تطابق فرهنگی محلی ها از تعامل آنها با توریست ها ایجاد می شود. این پدیده که به آهستگی رخ می دهد یکی از تاثیرات اجتماعی - فرهنگی توریست هاست. در اثر این تعامل فرهنگ محلی بتدریج تغییر می کند. این فرهنگ به جای اینکه عناصر و خصلت های فرهنگی جدید را اکتیاب یا شبیه سازی کند در گیر با توسعه و تحول یک فرهنگ دو رگه یا التقاطی می شود که نخست آن را در زبان و لباس می توان دید.در ارتباط با اثر نمایشی این ستایش فرهنگی فرهنگ دیگری یا فرهنگ توریست گاهگاه به طور عکس هم عمل می کند یعنی اینکه توریست ها نیز تحت تاثیر فرهنگ محلی بطور جمعی یا فردی قرار می گیرند و احتمالا وقتی به خانه بر می گردند رفتارشان تغییر می کند.

بخش تسهیلات اقامتی بخش مهمی از صنعت توریسم را شکل می دهد و تمامی مسافران غیر از برنامه سفرهای گردشگری و تور به آن نیازمند هستند. این مساله مورد بحث است که چون حوزه های توریسم کار بر و سرمایه بر هستند این مساله باعث می شود که هتل سازان مانند گروه هتل هیلتون دست به ساخت و مدیریت در این بخش بزنند. تولید تسهیلات اقامتی برای ... را می توان بر اساس معیارهای زیر تعریف کرد:
1. بر اساس موقعیت و محل هتل ( که باید در دسترس مشتری باشد)
2. بر اساس تسهیلات ارائه شده در هتل (نه تنها اتاق خواب بلکه سایر وسایل رفاهی مانند رستوران، بار، تسهیلات اتاق کنفرانس و مرکز فراغتی و ورزش)
3.براساس خدمات ارائه شده به مشتریان در هتل ( که در درجه هتل و طبقه بندی آن رعایت می شود)
4.بر اساس تصویر هتل (که به امور وسیع تری مانند مالکیت و بازاریابی ارتباط دارد)
5. براساس سیاست قیمتگذاری (که از سایر معیارهایی که در بالا گفته شد مستخرج می شود)

قابلیت دسترسی به ... مفهومی است که به تسهیل یا مشکل کردن استفاده از مزایای فرصت های ... اشاره دارد. در مدیریت توریسم این مفهوم موارد زیر را می تواند در بر گیرد:
1. ساختن تسهیلات اقامتی و پر جاذبه. حامیان رهیافت "طراحی عام" در مدیریت توریسم توصیه می کنند که طراحی هایی باید صئرتی باشد که جاذبه های گردشگری برای جمعیت بیشتری ، صرف نظر از سن، توانایی یا موقعیت در دسترس باشد. برای مثال باید از درب های ورودی بزرگ با دستگیره های راحت و نه دستگیرهای چرخان استفاده کرد و یا با نشانه های معنی دار به علاوه بر چسب های نوشته ای سود جست. (مثلا برای درب ورودی به توالت های عمومی دستگیره آسان بازکن و علامت مخصوص زن یا مرد به علاوه نوشته استفاده کرد)
2. اهداف و مقاصد. حدود و تقریب جغرافیایی تنها عاملی نیست که به قابلیت دتسرسی به ... یک مقصد کمک می کند. سایر عوامل را باید به حساب آورد. مانند زمان سفر، هزینه های مالی یا خستگی مربوطه. بر خلاف آنچه عقیده مرسوم شناخته می شود، بهبود زیر بنا (به طور مثال دسترسی به جاده) همیشه مفید قایده نیست چون می تواند یک مقصد یک روزه را به مقصد روزانه ( کوتاه تر) و تسهیلات محلی را بی نیاز نماید.
3. برای گردشگری به طور کلی. یعنی مفهوم قابلیت دسترسی به مفاهیم دیگری مانند گردشگری برای همه و گردشگری اجتماعی ، و به این نظر مناقشه آمیز که گردشگری یک حق است و هر کس صرف نظر از شرایط فیزیکی و اجتماعی اش باید فرصت سفر داشته باشد ارتباط دارد.

این عنوان مقاله است از برتراند راسل در کتاب "در ستایش فراغت" (ترجمه ابراهیم یونسی نشر اندیشه 1349 صص 207 الی 223)
راسل در این مقاله این پرسش را مطرح می کند که چرا جوانان غرب بدبین و عیب جو شده اند اما چنین خصلتی را در میان سایر جوانان آسیایی نمی بینیم. او می گوید در غرب پایان عصر ایدئولوژی و آرمان گرایی فرا رسیده است. وقتی جوانانی سرگرم ساختن مدینه فاضله و اتوپیاهای خود هستند دیگر سرگرم هستند و عیب ناجو. چیزی نمی بینند که عیب آن را گویند و به نقد آن بپردازند. وظیفه نقد را آنطور که مارکس می گوید باید موشها انجام دهند.
امروزه حتی هنرمندان نیز از آرامش نمی گویند و نمی کشند بلکه بیشتر از درد می گویند
حقیقت در گذشته مطلق و فراانسانی بود. جوانان سابق غرب فرد را قربانی حقیقت مطلق می کردند اما دیگر حالا فلسفه نمانده است تا برای آن ایثار کنند و به نقد نپردازند.
جوان غربی اگر تعالیم مسیح را بپذیرد اما نمی پذیرد که در کنار مسیحیت رسمی باشد. این چیزی است که به صورت الحاد و جنگ بر علیه مسیحیت خود را نشان می دهد.
جوان غرب دیگر شور و حرارت وطن پرستانه ندارد. او در دنیای بی زمان و بی مکانی زندگی می کند، در کشوری بی مرز...پیشرفت برایش دیگر آرمان نیست ...

برتراند راسل در اولین مقاله کتاب در ستایش فراغت (ترجمه ابراهیم یونسی - نشر اندیشه - 1349، صص 207 الی 223) می گوید من با این حرف که گفته می شود شیطان همیشه برای دستهای بیکار کار بدی می یابد مخالفم.چرا اینقدر باید بر طبل حقانیت کار زد و از فراغت دوری جست. چوت که کار مولد است و فراغت نامولد؟ پس این حرف ارسط چه می شود که فراغت را ذوج کار می داند و زمانهای فراغت را زمان تولید فرهنگی! راسل می پرسد چرا می گویند کار همیشه دارای حقانیت است و بیکاری کاهلی و تنبلی. چرا همیشه آدمی که پس انداز می کند و مصرف نمی کند محترم تر است. مگر نه اینکه اگر پس انداز کنیم نخواهیم گذاشت بهره ای از پولمان به دیگران برسد. او می گوید در جهان جدید آنچه بدی می آورد از کار است و آنچه خوبی است از دنیای کسانی که کار و بازار کار را می چرخانند یعنی کارفرمایان. او می گوید برای خوشبختی بیشتر باید در کاهش سازمان یافته کار کوشید. مردم باید کار کنند که کسان دیگری بیکار باشند. در ستایش فراغت یعنی چرا مردم کار کنند و کار برای آنها حق باشد اما برای کسان دیگری ناحق.
راسل پیشایش به استقبال این زمان رفته بود. زمانی که جامعه کنونی جامعه فراغتی می گردد. اما نه او و نه کسان دیگری پیش بینی نمی کردند که زمانهای فراغت افراد زمانهایی با فراغ بال نیست و انسانهای بازاندیش خود گرفتار نگرانی ها و بیم هایی در این ایام هستند.

کتاب نظریه فراغت : اصول و تجربه ها نوشته کریس روجک که سال 2006 توسط انتشارت Palgrave منتشر شده بود توسط عباس مخبر امسال 1388 ترجمه شد و توسط دفتر مطالعات شهرداری منتشر شد.
روجک می خواهد به نظریه فراغت دست یایبد و بگوید تا بحال آنچه داشته ایم جامعه شناسی فراغت و روانشناسی فراغت بوده است. اما در دنیای جدید همانطور که نظریه توریسم داریم نظریه فراغت هم داریم. ...
ادامه دارد...

جامعه شناسی بازی ها در ایران اهمیت زیادی در جامعه شناسی اوقات فراغت تاریخی دارد. بازی ها در واقع مینیاتور روابط اجتماعی ما هستند و از روی آن می توان واقعیت روابط آدمها را یافت. کتاب قاپ بازی نوشته حسین جهانشاه انتشارات رواق در سال 1350 منتشر شده است. جهانشاه که انگیزه جمع آوری فلوکلور این بازی را از جلال آل احمد گرفته به خوبی تمامی جوانب آن را به رشته تحریر در آورده و امروزه این کتاب نایاب است و نیز این بازی جایش را به بازی های مدرنتری داده . البته شاید هنوز در برخی نواحی محلی باب باشد. البته ای کاش جلال خودش چیزی در باره جامعه شناسی این بازی می نوشت.

بازی مقررات پیچیده ای دارد که مسلما حکایت از بازی game می کند که مخصوص بزرگترها است. یعنی بازی قاعده دارد ومانند برخی بازی های play بچه ها بی قاعده نیست. همانطور که گفتم این بازی قواعد پیچیده ای دارد مانند طرز ریحتن قاپ ها که تقریبا مانند تاس بازی است که کلک های خاص خودش را نیز دارد. اگر قاپ باز با پیچیدگی قاپ ها را بریزد یا صاف بریزد هر کدام دال بر انجام درستی یا غلطی بازی دارد. مثل تاس بازی اینجا نیز بجای یک جفت شش می گویند یک جفت اسب یا .... برخی که کلک باز هستند قاپ ها را بالا می ریزند اما کلک می زنند که اصطلاحا می گویند لوطی خور ند.
بازی قرارداد پولی دارد یعنی قمار بازی است.

این بازی دو نفره و یا چند نفره هم بازی می شود.

بازی پادش هایی غیر از قرارداد پولی اش می تواند داشته باشد مانند اینکه برنده شاه یا وزیر می شود. و می تواند دستور دهد با بازنده را مجازات کنند مثلا درنا بزنند. یا برایش خدماتی انجام دهند.
در بیشتر بازهای ایرانیها همین پاداش ها معمول بوده است. شاه شدن و یا وزیر شدن برای آدمهای عادی امری ممکن بوده است. آنها همیشه در زندگی خود کسانی را دیده اند از جنس خودشان که شاه شده اند و یا وزیر. به عبارت دیگر تحرک اجتنماعی در ایران بالا بوده است و نظام سیاسی متزلزل و همین امر مانع انباشت سرمایه بوده است.

در بیشتر بازی ها جنبه قمار وجود داشته است مانند نرد. بازی نرد در بین ایرانیان بیشتر رواج داشته است. اما بازی هایی مانند شطرنج که حسابگری و تفکر در آن بیشتر بوده است کمتر رواج داشته است. به نظر می رسد که بازی ها که برای گذران اوقات فراغت زیاد آدمیان اختراع می شد بیشتر با قضا و قدر همراه بوده است مانند قاپ بازی.
قاپ بازی متشکل از ورزش و بازی است.
قاپ بازی باز نمای زندگی مردمی است که اسیر قهر طبیعت هستند و تمامی مردم آن را انجام می داده اند.
قاپ باز دارای سرنوشت محتومی بوده است زیرا اساس بازی بر شانس و اقبال است. و تنها امر تعیین کننده کلک و حقه است.
بازیگرها برای برنده شدن یا منتظر شانس و اقبال هستند و یا کلک زدن. منتظر معجزه بودن و تکیه بر قوه ای ماورائی کار بازیگران است.
زبان قاپ باز زبان کوچه و بازار است. پس اگر از روی تصنیف و ترانه می توان گفتارهای مردم کوچه و بازار را دریافت از روی مفاهیم بکار رفته در بازی نیز می توان زبان مردم را در هر دوره یافت. چه زبان محدود یا زبان مشروح آنان را. مثلا بز آمدن یعنی باختن. پاسوخت یعنی بد شانس. پس باز یعنی بازنده مکرر - بی کم یعنی تمام -

قاپ از قاپک پایین پای گوسفند درست شده است که دارای چهار سطح است : بوک - جیک - اسب و خر. این قاپ مانند یک آجر کوچک یا تاس چهار شکلی است که وقتی نر می نشیند اسب و خر است و وقتی پهن می نشیند جیک و بوک است.