تاثير ” تلفن همراه “ در جامعه مصرفي

تكنولوژي هاي جديد در دو دهه اخير تاثيرات بسياري بر زندگي ما داشته اند و تا حد زيادي سبك زندگي را تغيير داده اند. این کالاهای اقتصادی پدیده های مدرنیت متاخر هستند به این معنی که درجه باز اندیشی شان بالا است. ( باز اندیشی اجتماعی به جامعه ای اشاره دارد که شرایط زندگی ما در آن به نحو روز افزون محصول کنش های خود ماست و متقابلا کنش های ما به نحو روز افزونی معطوف به مدیریت یا چالش با خطرات و فرصتهایی است که خود خلق کرده ایم.در این مرد در دو بحث نظریه ساخت یابی و نیز مولفه های جهانی شدن بحث مبسوط می کنیم) . از جمله این کالاها تلفن موبايل است كه تقريبا به همه جا راه يافته ، انواع مختلف يافته و اينك بازار منتظر ورود نوع ” نسل سوم“ (Third Generation) آن است كه سمعي و بصري است و ممكن است تاثير آن از ورود تلويزبون به زندگي ما هم بيشتر باشد.

در سال 1985 كه ارني وايز اولين مكالمه را با تلفن موبايل در بريتانيا انجام داد كسي فكر نمي كرد كه اين پديده چقدر بر زندگي و طرز و سبك رفتار ما بعد از دو دهه تاثير بگذارد. الان در دنيا ازهر6 نفر يك نفر تلفن موبايل دارد و در بريتانيا تقريبا همه تلفن موبايل دارند. آيا اين نوع ارتباط انساني كه بشدت رشد كرده است يك نوع ارتباط ضروري بود؟

ظهور این کالا موجب نمایان شدن گروهی شد که به نام تازه بدوران رسیده yapee که نوعا جوان ، عضو طبقه متوسط شهری هستند . بعد این کالا همه گیر شد و به مصرف انبوه رسید . یعنی همان پروسه ای که کالاها نخست اول توسط طبقه متوسط تولید می شود بعد توده ای میشود و همان کالا با نوع جدیدی به بازار می آید که باز نخست طبقه متوط مصرف کننده اولش است. ( این فرایند را در بحث مصرف دنبال کنید )

ما همگي روزانه شاهد اين تغييرات هستيم. به كرات مي بينيم كه در صف قطار يا اتوبوس زنان يا مردان با تلفن موبايل بدون توجه به ديگران بلند صحبت مي كنند . بقيه هم ناخواسته به مكالمه آنها گوش مي دهند.بعضي وقتها صدايشان آنقدر بلند است كه گويي مي خواهند براي جمعي سخنراني كنند. اگر قرار بود با دوست بغل دستشان صحبت كنند قطعا آهسته تر حرف مي زدند. برخي آنقدر غرق حرف زدن مي شوند كه فراموش مي كنند كه در ميان مردم هستند. آيا اين نوع ارتباطات و مكالمه ها بي پايه نيستند؟ بيشتر مكالمه هاي بعد از ظهرها تنها به چند كلمه ختم نمي شود. كجايي؟ توي ترن هستم . نزديك فلان ايستگاه و ... چند دقيقه ديگر مي رسم.
برخی آنقدر در مورد خود جزییات می دهند که می توانید بیوگرافی شان را بنویسید.

برخي موقع ها كه در اتوبوس و ترن توي حال خودتان هستيد اين زنگ هاي تلفن موبايل چقدر آزار دهنده است. تا صداي تلفن موبايل در مي آيد همه دست به جيب و كيف مي برند. شايد نا خوداگاه مي خواهند بگويند كه ماهم داريم! اگر تا اخر مسير زنگ تلفن موبايل كسي بصدا در نيايد چقدر احساس بدبختي به او دست مي دهد كه كسي به ياد او نيست. يا كسي را ندارد كه منتظرش باشد.

حالا در جهان خيلي ها تلفن موبايل دارند. نزديك يك ميليارد و 400 هزار تلفن موبايل در جهان است. اين تقريبا ارتباطات تازه اي را ايجاد كرده است. حتي در كشورهاي افريقايي . مثلا در اتيوپي كه تنها 20 هزار خط تلفن ثابت دارد 150 هزار نفر تلفن موبايل دارند.

در گذشته اگر مي خواستيد مكالمه كسي را گوش دهيد بايد تلاش زيادي مي كرديد و اساسا عمل خوبي محسوب نمي شد . اما اينك براحتي ما لهجه خود ، كارهاي روزانه، نقشه مان براي پايان هفته و خلاصه همه چيز مان با ديگران در معابر عمومي شريك مي كنيم. به عبارت ديگر بخشي از جهان شخصي مان را خيلي عمومي كرده ايم . استفاده از تلفن موبايل حالا مانند ايستادن در صف صندوق سوپرماركتها شده است. مردم در صف صندوق سوپرماركتها متوجه مي شوند كه ديگران چه كالايي مصرف مي كنند ، ماست بي چربي يا كالاي با تخفيف يا چيپس بزرگ مخصوصا خانواده هاي پر جمعيت . ... روزي مردي از من كه چرخم پر بود از بسته هاي برنج و نان ارزان قيمت پرسيد آيا شما رستوران داريد؟ او می توانست به دقت بیشتری پی ببرد که الگوی مصرف یک خانواده ایرانی چیست. تنوع محصولات و مصرف کننده های مختلف نشلن دهنده خواسته های غیر اقتصادی افراد است. درست هنگامی که شما می توانید خریدار روزنامه گاردین چاپ لندن را پیرو ایده های چپ بدانید که به طور سنتی به حزب کارگر رای می دهند در اينجا هم شما می توانید آدمها را بر اساس نوع خریدشان دسته بندی کنید. شما در صفي ايستاده ايد كه به برخي از خصوصيات زندگي مردم گوش مي كنيد.

حالا آدمهايي كه وقت ندارند تا به همسرشان در خانه ابراز محبت كنند در سر راه اداره اين كار را مي كنند و البته در حضور ديگران. شركت اورنج (Orange) گفته است كه 80 درصد فرزندان هم به والدين خود از طريق همين تلفن ها در ميان روز سلام و احوالپرسي مي كننند.

نوع جديد تلفن موبايل که ارتعاش (vibration) ايجاد می کند هم جالب است. در سر ايستگاه ايستاده ايد ناگهان مي بينيد مردي كه آرام كنار شما ايستاده گويي چيزي او را گزيده با سرعت دست مي كند در جيبش و بعد تلفن موبايلش را در مي آورد . بعد گويي تنها يك متن (Text) جوك دريافت كرده مي زند زير خنده .

ديگر مردم با تلفن موبايل تا كمي دير به سرقرار مي رسند يك پيام كتبي مي فرستند، قبل از اينكه طرف فكر كند كه شما دير كرده ايد يا نگران شود. ديگر بايد نوستالژي روزهايي را داشت كه نيم ساعت سرقرار دير مي رسيديد و طرف شما ناراحت و دلواپس ناگهان مي زديد پشت دستش و او خوشحال از ديدن شما و معذرت خواهي و ... آن روزها گويا ديگر گذشته است.

تلفن موبايل ارتباطات را بيشتر كرده است . ما وقتي كه ارتباط كمتري داشتيم براي ملاقات بيشتر مصمم بوديم. حالا هميشه ارتباط داريم و هميشه تعارف ديدن همديگر را مي كنيم اما كمتر ملاقات صورت مي گيرد.

بي بي سي سال گذشته گزارش كرده بود كه يكي از علماي سنگاپور فتوي داده كه مردان نمي توانند با فرستاده پيام الكترونيكي TEXT زن خود را طلاق دهند. اما دادگاهي در دوبي راي داد كه تنها كافي است سه بار بنويسيد : ” من تو را طلاق مي دهم“ و براي همسرتان بفرستيد.

تلفن موبايل هاي ده سال پيش شبيه پاره آجر بود شايد هم بدتر . كسي فكر نمي كرد چقدر انواع جديدتري به بازار بيايد و هر كدام چقدر در رفتار ما تاثير داشته باشد.

گفته اند وقتي پليس كسي را كه مدتها تحت تعقيب بود دستگير مي كرد وي سيم كارد تلفن موبايلش را بين دندانهايش گذاشت و جويد تا اطلاعات آن از بين برود. درست است اين نوع تكنولوژي تمامي اطلاعات ما را در خود دارد.

تقریبا دارد مرسوم می شود که وقتي با كسي حرف مي زنيد و مي خواهيد به او بگوييد كه منتظر كسي ديگر هستيد يا از مصاحبت با او راضي نيستيد اين است كه به صفحه تلفن موبايل خود نگاه كنيد. درست مانند گذشته كه به روي شانه طرف نگاه مي كردند.

تلفن موبايل در گزارش ها ي خبر نگاران هم تاثير داشته است. چويس مور كه امريكايي فلسطيني الاصل است نوشته است : وقتي به اردوگاه جنين رسيدم مردم در مورد كسي حرف مي زدنند كه زير آور خانه اش دفن شده است. مي گفتند تا ديروز با تلفن موبايلش مي توانست تماس بگيرد اما ديگر تلفن موبايلش جواب نمي دهد. همسايه اش گفت شايد باطري تلفن موبايلش تمام شده باشد.

وقتي از مردم مي پرسي چه چيزي اين تلفن موبايل را دوست داريد ؟ مي گويند با داشتنش احساس امنيت مي كنم. با اين تلفن ها شما آنقدر احساس امنيت داريد كه مي توانيد در آخرين لحظات مرگ هم با كسي كه دوستش داريد تماس بگيرد و يا پيغام بدهيد. داستان زني كه در هواپيماي ربوده شده امريكايي با تلفن موبايل توانست در آخرين لحظات زندگي اش با همسرش اخرين صحبت هايش را داشته باشد و به او بگويد دوستش دارد مشهور است. موحدين حتما مي گويند اين كار خداست كه ما را در آخرين لحظات ما را از مرگ يكديگر با اطلاع مي كند. از اين نوع داستانها در اين ايام زياد شنيده مي شود. داستان كسي كه در اتاقي گير افتاده است و اگر تلفن موبايل نبود شايد مدتها كسي به او كمك نمي كرد. يا بسياري كسان ديگر كه جانشان را مديون نقش تلفن موبايل خود هستند.

تلفن موبايل بويژه در حوادثي مانند گروگان گيري تاثير بسياري داشته است مثلا در همين حادثه مسكو . تماس گروگانها با راديو و تلويزيونها خود مشكلات زيادي ايجاد كرده بود و دست و پاي مقامات را گرفته بود چون آنها دائما درخواست مي كردند كه حمله نكنيد گروگان گيرهاي چچني اينجا را منفجر مي كنند. بنابر اين در اين موارد تعاملات طرفهاي درگير بيشتر مي شود و اجراي هر عملي با تاخير و خطر زياد صورت مي گيرد.

تلفن موبايل بهرحال از بسياري جنبه ها مهم بوده است : نظارت دولت را بر اعمال شهروندان بيشتر كرده است و تا حد بسياري اين بر خلاف آزادي هاي مدني است. اما رابطه دو دوست را كه مي خواهند بهم جوك رد و بدل كنند يا مادري كه مي خواهد احوال پسرش را مرتبا تحت كنترل داشته باشد يا راننده اي كه در خيابان به مكانيك احتياج پيدا مي كند يا بيماري كه به دكترش احتياج فوري دارد. والديني كه مي خواهند وسيله اي الكترونيكي به فرزندشان متصل كنند تا حركات و رفت و آمدهاي او را كنترل كنند. اينها سمبل در رسيدن دنيايي است كه در آنها مكان و زمان شديدا بهم فشرده شده اند.

ديگر كم كم كسي سراغ كيوسكهاي تلفن را نمي گيرد. شركت اي اي (Automobile Association) كه در بريتانيا خدمات مكانيكي سيار به ماشينها مي دهد و قبل از جنگ دوم در بريتانيا تاسيس شده كم كم مشغول جمع اوري تلفن هاي بين جاده اي است.

از تغييراتي كه تلفن موبايل بر شيوه و سبك زندگي ما داشته اند يكي هم اين است كه حالا مردان بيشتر از زنان با تلفن حرف مي زنند. ديگر اين كالايي مخصوص نوجوانان و جوانان نيست و در بريتانيا 40 درصد افراد بالاي 60 سال هم تلفن موبايل استفاده مي كنند.

72 درصد مردان روزي يكساعت حرف مي زنند چه با تلفن موبايل و چه از تلفن ثابت در حاليكه آمار زنها تنها 53 دقيقه است. البته تعداد كمتري از زنان نسبت به مردان هم تلفن موبايل دارند اما روند متوسط طول مكالمات آنها هم نزولي بوده است. شايد اين امر به دليل اين باشد كه مردان به وسايل تكنولوژيكي بيشتر علاقه دارند. اما در پايان هفته ها بسيار طول مكالمه ها بالا مي رود و زنان كمي بيشتر از مردان صحبت مي كنند.

طبقه و ثروت هم البته در مالكيت تلفن موبايل نقش بازي مي كند. 80 درصد طبقات بالا و ميانه تلفن موبايل دارند در حليكه 51 درصد طبقات پايين و طبقات غير ماهر صاحب تلفن موبايل هستند.

در حال حاضر تلفن موبايل بر طراحي ها ي لباس و كيف تاثير گذاشته است و بايد جاي مناسب براي تلفن موبايل داشته باشند. نوع تلفن موبايل ها براي خانم ها بيشتر بايد با نوع لباس هماهنگ باشد. اما در اينجا محور تلفن موبايل است. طراحان تلفن موبايل هر روز نوع طراحي هايشان تغيير مي دهند و بدنبال جذب بيشتر مشتري هستند.

اگر به رستورانها و كافه ها برويد مي بينيد كه اهميت داشتن موبايل و نوع كوچك و قشنگ ترش ازداشتن كفش شيك بيشتر شده است و شاخص طبقه بالا بودن ديگر كفش و يا ساعت نيست بلكه تلفن موبايل است.

اما شايد از همه مهم تر استفاده از مخفف كلمات در ارسال پيام هاي كتبي TXT MESSAGE باشد. تطور كنيد رومئو و ژوليت تلفن موبايل داشتند آنوقت چنين مكالمه اي صورت مي گرفت:
Rom:RUF2T?[Are you free to talk?]

البته اختصارات در اينجا بسيار از آنچه در تلگراف صورت مي گرفت بيشتر است و البته همانطور که در آغاز گفتیم ماهیتا متفاوت است. مرحوم دكتر زرياب خويي نقل مي كند كه در زماني كه قشون شوروي در جنگ دوم جهاني در ايران بود شخصي از تبريز به برادر خود چنين تلگراف كرد: ” تهران ، خيابان فلاحت ، تيمچه كرامت، اخوي هدايت، اوروس وارد، اموال غارت ، ابوي مفقود ، جاده ها مسدود ، والده رحلت ، همگي سلامت ، قربانت عنايت “

(نقل از شاهرخ مسكوب ، ” روزها در راه“)

چند سوال:

تفاوت این نوع کالاها با تلفن ثابت چیست؟ تحلیل جامعه شناختی کنید؟
چه نوع تغییرات رفتاری با مصرف انبوه آن در جامعه ایران مشاهده می کنید؟
آیا می توان گفت که اینها تنها میوه های مدرنیته هستند و نمی توان روح مدرنیته را با ان وارد جامعه کرد؟ تحلیل کنید؟
چه قسمتهای این گزارش تحلیل جامعه شناختی اقتصادی است ؟